• Dione Zijp en Tobias den Haan

BROODbasics: Klimaat

In de reeks BROODbasics zullen verschillende onmisbare onderwerpen voor links denken, activisme en politiek op een toegankelijke manier uitgelegd worden. Dione Zijp en Tobias den Haan beginnen deze reeks meteen met misschien wel het belangrijkste onderwerp van onze tijd: het klimaat.

Welkom in de klimaatcrisis

De klimaatcrisis is hier. De temperatuur stijgt, zomers worden warmer, veel bossen worden in een oogverblindend tempo gekapt of verbranden. Woestijnen worden groter, leefgebieden van dieren - maar ook mensen - worden bedreigd en worden steeds kleiner. De biodiversiteit neemt overal ter wereld in drastisch tempo af. De oceanen verzuren, dier- en plantsoorten sterven massaal uit en de beelden van natuurrampen overspoelen soms letterlijk het nieuws. Het lijkt erop dat we afkoersen op een gemiddelde temperatuurstijging van drie graden - en misschien zelfs meer. De toekomst ziet er alles behalve rooskleurig uit. Reden voor pessimisme? Ja en nee. In dit artikel leggen wij je uit hoe we hier überhaupt gekomen zijn en waarom het nog niet te laat is. Daarnaast nemen we even de basics met je door, want ja; we zijn niet allemaal klimaat-experts. Dit is BROODbasics: Klimaat.


Klimaatgeschiedenis

First things first: het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen ‘klimaat’ en ‘milieu’. Je hoort veel over beide termen, maar ze zijn niet hetzelfde. Het klimaat is een manier om te praten over de gemiddelde weertypen die je op een bepaalde plek, over een bepaalde periode, tegenkomt. Het milieu slaat op onze directe leefomgeving; denk aan de bodem, het water, de lucht en de ecosystemen waarin allerlei dier- en plantensoorten leven. Beide systemen raken steeds sneller uit balans door menselijk toedoen, en we kunnen daarom spreken van zowel een klimaatcrisis als een ecologische crisis.


Als we praten over de ecologische crisis gaat het over de verstoorde of bedreigde wisselwerkingen tussen verschillende planten, dieren en hun nabije en bredere omgeving, terwijl het begrip ‘klimaatcrisis’ vooral duidt op snelle temperatuurstijgingen en de daarbij komende gevolgen. Maar klimaat en milieu zijn niet altijd makkelijk van elkaar te scheiden. Wanneer je bijvoorbeeld in een voertuig zit en dus broeikasgassen uitstoot, heeft dat zowel effect op het klimaat als op het milieu. De uitstoot van de uitlaatgassen verhoogt de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer, wat op lange termijn - met veel andere bijdragen - het klimaat doet veranderen. Tegelijkertijd zorgen de uitlaatgassen voor luchtvervuiling, waardoor ze schadelijke effecten kunnen hebben op mens & dier. Zo zie je dat klimaat en milieu elkaar vaak beïnvloeden. Disclaimer: wanneer wij het over klimaatcrisis hebben, doelen we op alle gevolgen, of die nou een meer ecologische of klimatologische oorsprong hebben.


De temperatuur op aarde schommelt al heel lang. Vaak hingen deze schommelingen samen met de ijstijden en de daaropvolgende interglacialen; de warmere perioden tussen de ijstijden. De laatste ijstijd (Weichselien) eindigde 11.600 jaar geleden, waarna er een interglaciaal aanbrak: het Holoceen. Dit is de periode waarin wij als mens nu leven.


Aan het begin van het Holoceen lag er nog veel landijs. Hierdoor trad het albedo-effect op: zonlicht reflecteert dankzij het witte ijs-oppervlak terug de ruimte in, waardoor het niet wordt omgezet in warmte. Dankzij het landijs bleef het op de aarde koeler. Naarmate de temperatuur steeg, smolt steeds meer van dit landijs weg. Het albedo-effect nam hierdoor af, waardoor de temperatuurstijging werd versneld. Dit is ook te zien in onderstaande grafiek (bron: KNMI, 2019).

Het albedo-effect (bron: arctic-news.blogspot.com)


De rest van het Holoceen was de temperatuur relatief stabiel, op de Kleine IJstijd van circa 1430 tot ongeveer 1850 na. Dat is nu wel anders. Temperatuurschommelingen zijn dus normaal, maar wat niet normaal is de meetbare afname van de stabiliteit van het volledige systeem. Door de impact van de mens op de aarde en op allerlei natuurlijke processen, wordt er nu zelfs door wetenschappers gesteld dat we in het Antropoceen leven: een nieuw tijdperk, gekenmerkt door de grotendeels negatieve invloed van de mens op de omgeving.


Klimaatverandering door menselijk toedoen

Rond 1750 begon in Engeland de Industriële Revolutie. Veel processen werden gemechaniseerd, met als gevolg dat er op massale schaal kolen werden verbrand om de machines draaiende te houden. Veel belangrijke uitvindingen, zoals de stoommachine uit 1769, droegen hieraan bij. Vaak lijkt het alsof klimaatverandering enkel een probleem van de laatste 50 jaar is, maar er is steeds meer bewijs dat erop wijst dat klimaatverandering al bestaat sinds ongeveer 1850 (en dus stamt uit de periode van de industriële revolutie in Europa). Ook al in deze periode overleden mensen aan vervuiling door de mens. In Londen stierven in 1873 ongeveer 268 mensen aan de gevolgen van luchtvervuiling. Rond dezelfde tijd kwamen er al kleinschalige protesten tegen “dikke wolken der kolendamp, de slegte reuk, het geraas der machiene, ...”.


Volgens onderzoek steeg de wereldtemperatuur toen al met 0,6 graden Celsius per eeuw, een stijging die vele malen sneller is dan in de lange tijd daarvoor. Tegenwoordig stijgt de wereldtemperatuur nog sneller.

Dit is ook meetbaar op het water. Zeeniveaus stijgen sinds de 19e eeuw gestaag, met een drastischere stijging in de laatste paar decennia. Niet alleen het zeepeil, maar ook de zeewatertemperatuur stijgt hard, omdat het zeewater 90% van de door broeikasgas-ontstane warmte opneemt. Dit heeft desastreuze gevolgen voor de biodiversiteit, maar ook voor mensen die in risicogebieden wonen. Zij moeten verhuizen of vluchten voor de overstromingen die steeds vaker plaatsvinden. In 2050 wordt voorspeld dat er 200 miljoen mensen ‘klimaatvluchteling’ zijn.


Daarnaast draagt de grootschalige boskap ook bij aan klimaatverandering. De gekapte bomen kunnen geen CO2 meer opnemen, waardoor het broeikasgas in de lucht blijft hangen, maar er komt ook extra CO2 vrij uit de bosbodem. Elk jaar kappen we 6,5 miljoen hectare bos, waarvoor 80% gekapt wordt om ruimte te maken voor landbouwgrond.


Mondiale gevolgen

De klimaatcrisis is een globaal fenomeen, in de meest acute zin van het woord. De gevolgen van de klimaat- en ecologische crises treffen mensen, dieren, planten en ecosystemen over de gehele planeet. Het klinkt logisch, want deze planeet is ons ‘gezamenlijke’ huis, maar we moeten wel erkennen dat verschillende mensen verschillende gevolgen ervaren van deze crises.


De klimaatcrisis is namelijk erg scheef. Scheef in de zin dat de negatieve gevolgen vooral terechtkomen bij mensen in minder welvarende delen van de wereld. Zwarte mensen, inheemse mensen en mensen van kleur - en ook grotendeels vrouwen - over de hele wereld worden disproportioneel negatief geraakt door de gevolgen van de klimaatcrisis. Dat terwijl een heel groot deel van de broeikasgassen wordt uitgestoten door bedrijven uit de rijkere Westerse landen, zoals BP uit Groot-Brittanië, Chevron en ExxonMobil uit de VS, maar ook Nederlandse bedrijven zoals Shell. Die scheve verhouding zorgt ervoor dat wij hier in Nederland nog vrijwel niets voelen van de klimaatcrisis, terwijl sommige mensen hun leefomgeving al zien aftakelen. Honderdduizenden mensen in Bangladesh hebben al meermaals moeten vluchten voor het oprukkende zoute zeewater. Doordat dit zeewater de voedsel- en drinkwatervoorziening tegelijkertijd treft wordt een gebied praktisch onleefbaar.


De meest acute en heftige gevolgen van de klimaatcrisis vallen ten deel aan de meest kwetsbare samenlevingen ter wereld, maar ook Europa is niet veilig. Het voelt misschien nog niet zo, maar de klimaatcrisis heeft ook hier effect. Grote delen van Spanje en andere Mediterrane landen kampen al met jaren met droogtes en tekorten aan drinkwater. Ook bosbranden en overstromingen zullen ook vaker voorkomen in Europa. Nederland blijft dus ook niet gespaard: ook hier gaan we de gevolgen van de klimaatcrisis voelen, zeker als je rond 2000 of daarna bent geboren.


Toekomstbeeld met de huidige koers

Als we de huidige koers doorzetten, ziet de toekomst er voor onze generatie alles behalve rooskleurig uit. Niet alleen zullen er meer klimaatvluchtelingen komen, het tekort aan drinkwater zal zich uitbreiden, meer mensen zullen overlijden aan de gevolgen van luchtvervuiling en meer en meer oppervlakte van de Aarde zal evolueren tot een onbewoonbare plak land. Dit zijn redelijk bekende voorbeelden van de gevolgen van klimaatverandering, maar dit is niet alles.


In de tropen zal het fenomeen ‘wet bulb’ steeds meer voorkomen. Een wet bulb ontstaat wanneer de temperatuur boven de 35 graden Celsius wordt gecombineerd met een hoge luchtvochtigheid. Je lichaam kan de warmte door middel van zweten niet meer kwijt aan de lucht, met als gevolg dat je lichaam niet afkoelt. Zo kan je serieus oververhitten, met alle gevolgen van dien. Echter kunnen ook normale hittegolven kunnen fataal zijn voor de mens. Zo zorgde de Europese hittegolf in 2003 voor ongeveer 35.000 dodelijke slachtoffers. Door de toenemende opwarming zal de Noordpool aan het eind van deze eeuw ijsvrij zijn. Dit versterkt het effect van de opwarming, omdat het vrijgekomen water meer warmte op kan nemen dan gewone lucht. Daarnaast neemt het albedo van de planeet verder af, wat reeds werd aangehaald in dit artikel.


Zo zijn er tal van reële doemscenario’s die in onze nabije toekomst liggen. Er is gelukkig ook hoopgevend nieuws: de jeugd komt in verzet. Jongeren, en in steeds grotere aantallen ook volwassenen en ouderen, laten van zich horen en vertellen de politici dat er iets moet gebeuren om hun toekomst te redden. Dit is natuurlijk nog geen oplossing om klimaatverandering aan te pakken, maar het toont wel een groeiend besef. Hoe groter de beweging, hoe groter de kans dat de crisis op een verantwoordelijke manier wordt aangepakt.


Druk zetten

Okay, dus wat nu? De toekomst is sowieso een groot en soms beangstigend ding - zeker nu hij er zo grauw uitziet - maar jezelf weg laten zakken in pessimisme of hopeloosheid is niet de oplossing. De uitdaging is groot; heel groot, maar niet onmogelijk. We gaan er hard voor moeten knokken, maar samen kunnen we dit werkelijk voor elkaar krijgen. Er staat te veel op het spel om het niet te proberen. Klimaat is ook niet ‘zomaar een thema’ om er even bij te doen. Klimaat moet een prioriteit zijn, dat moeten we afdwingen van onze politici.


Moeten we dan andere belangrijke dingen laten liggen? Integendeel, als we een intersectionele aanpak nemen, kunnen we meerdere zaken tegelijkertijd aankaarten. Zo gaat vechten voor een duurzamere toekomst gaat hand in hand met antiracisme. We kunnen meerdere ongelijkheden aanpakken door te strijden voor een duurzamere en eerlijkere toekomst voor iedereen.


Om deze toekomst te bereiken moeten we de komende jaren de politiek echt onder druk zetten en afdwingen dat ze wat gaat doen. Belastingen voor de grote vervuilers, investeringen in groene technologie, minder consumeren, inzetten op hernieuwbare energie, een circulaire economie en een duurzame transportsector; er zijn tal van dingen die we moeten doen. Snelle, ingrijpende politieke actie is in crisistijd mogelijk, zoals we het afgelopen jaar vaak hebben gezien. Maar de overheden van de wereld luisteren nog niet genoeg naar de wetenschap als het over de klimaatcrisis gaat. De overheid moet het serieus gaan nemen en daarnaar handelen, zoals ze dat bij de coronacrisis wel doet.


Om die druk te zetten hebben we veel mensen nodig, dus: demonstreer, ga de straat op, schrijf, spreek. laat je stem horen, sluit je aan bij een klimaatbeweging, een politieke partij die de klimaatcrisis écht wil aanpakken, teken en deel petities, praat erover met je familie & vrienden en kijk wat je zelf kunt doen om je leven duurzamer te maken, want een duurzamere wereld kan én moet er komen.


Dione Zijp is secretaris bij Youth For Climate NL en daarnaast ook actief bij BROODBUIS. Tobias den Haan studeert Global & Comparative Philosophy in Leiden en houdt zich bezig met de klimaatcrisis en dierenrechten.


Wil je hier meer over lezen? dat kan! BROODBUIS komt met een groot aantal

klimaat-gerelateerde artikelen die over van alles zullen gaan. Ben je

ondertussen nog verder geïnteresseerd in wat hier geschreven is? Door het artikel heen zijn andere artikelen gelinkt met uitgebreidere info over de onderwerpen.


Literatuurlijst

Temperatuur in Nederland en wereldwijd

Boskap wereldwijd

Bosbranden Amazone

Verwoestijning Afrika

Biodiversiteit EU

Biodiversiteit en opwarming

Verzurende oceanen

Massale uitsterving van soorten

Temperatuurstijging eind deze eeuw

Klimaat & milieu

Luchtvervuiling en gezondheid

Was het klimaat eerder zo warm?

Kleine IJstijd

Klimaatverandering en de Industriële Revolutie

Vervuiling in de industriële revolutie

Toekomstbeeld De Correspondent

Genekte dieren Scientias

Klimaatverandering KNMI

Klimaatverandering in NL

20 meest vervuilende bedrijven

Inheemse volkeren en de klimaatcrisis

Vrouwen en de klimaatcrisis

Klimaatracisme en Shell

Bangladesh als ground zero van de klimaatcrisis

Droogte Spanje Alicante

Kaartje gevolgen Europa

Klimaatverandering in Nederland

Intersectionaliteit

Antiracisme en klimaat

Coronacrisis vs klimaatcrisis

De klimaatcrisis is hét verhaal van deze tijd

Climate impacts on Human Health

468 views

Recent Posts

See All