Relschoppers, geef de illusie van controle op!

Foto van Tammie
door:
Tammie Schoots
6 minuten
leestijd

“The center was not holding,”- Joan Didion, Slouching towards Bethlehem

Hoe kan ik iets missen wat ik altijd heb gehaat? Snelle fietsers, afwezige blikken, iedereen in de overtuiging dat ze door hun overvolle schema de wereld gaan redden. De geforceerde tijdsblokken die dicteerden waar je je die dag bevond. Opgeslokt door de eenzaamheid van eigenwaan renden we heen en weer. Het is de illusie van controle die ons deed bewegen vóór de pandemie, want een morele kern, dat hebben we allang niet meer. Het gesprek over wie wij zijn en wat ons bindt is in de afgelopen tien jaar niet meer gevoerd.

Nu rouw ik om het leventje wat ik eens zo heb verafschuwd. De mogelijkheid om onder te dompelen in de illusie van controle over je eigen leven is voorbij. Het idee dat ik ook maar iets van controle over mijn eigen leven heb, is in een klap van tafel geveegd tijdens corona. De avondklok maakte dat heel concreet; je mag ’s avonds niet meer naar buiten en daar kan je niets aan doen. Het is deze abrupte afbreuk die het geweld van afgelopen week heeft geïnspireerd. We konden maar niet de vinger leggen op wie onze steden overhoop haalden: boze jongeren, het extreemrechtse clubje van Pegida, voetbalhooligans? Het antwoord is simpel: het had iedereen kunnen zijn. Op virale video’s zag ik nette tantes, buurjongens en iemand die leek op de moeder van mijn beste vriendin.

We willen allemaal weten: waarom gingen al deze mensen rellen? We vragen dit niet om te sympathiseren, maar om te begrijpen. Mijn inziens, ligt het antwoord in de behoefte aan orde in een wereld die, nu meer dan ooit, inherent chaotisch is. Als de relschoppers de avondklok door geweld van tafel krijgen, kunnen ze weer even doen alsof er niets aan de hand is. Corona is niet meer zo prominent aanwezig in het dagelijkse leven en de illusie van controle is hersteld. De waarheid is echter dat we ons middenin een paradigmaverschuiving bevinden, een maatschappij die tot op haar bot aan het veranderen is. Het idee van een ‘centrum’, een gemeenschappelijkheid, een collectief doel, waar we de afgelopen jaren op hebben geteerd, breekt af. Corona verandert ons voorgoed en er is niets wat we daartegen kunnen doen. We kunnen slechts meebewegen op de uitdagingen waar het virus ons mee confronteert.

Onbeheersbaar

Vijf jaar geleden volgde ik samen met mijn vader kitesurflessen. Bij deze watersport wordt het stoffen doek in de lucht getild en moet je vervolgens meevaren op de golven van de wind. Je kan het niet beheersen. Om te denken dat jij sterker bent dan de wind wijst op hoogmoed. Voor mij was het in ieder geval niks. Met klamme handen probeerde ik krampachtig het gevaarte in het gareel te houden totdat de tranen in mijn ogen kwamen en ik nukkig in het zand neerplofte. Mijn vader lachte. Met het grootste gemak tilde hij het strakgespannen doek de lucht in en liet zijn armen ritmisch meebewegen. “Over sommige dingen heb je geen controle,” zei hij met een rustige ondertoon van acceptatie.

Het is een analogie die raakt aan wat de grilligheid van corona met ons doet. De overheid is de kite die vaart op de golven van de wind, het virus. Wij hebben het gevaarte wel vast maar geen controle over waar het heen zou moeten gaan. Het virus doet wat het wilt en we moeten meebewegen op de onverwachte stoten. De avondklok is een viering van de touwtjes, die de volatiele trekkracht van ons verlangt. Het aantal besmettingen rijst namelijk de pan uit en de Britse, Zuid-Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse varianten dreigen ons terug de afgrond in te schieten. Het is de imminente chaos die we over ons heen moeten laten komen.

Iedereen

Als mens leven we graag in de waan dat wij ons leven in de hand hebben. Maar de wereld om ons heen is inherent ongrijpbaar. De tientallen jaren die we in vrijheid en veiligheid hebben geleefd, hebben ons dat doen vergeten. Bezig blijven met nutteloze spullen en ons bekommeren over nietszeggende televisieseries. Corona heeft onze levens dusdanig geraakt dat we niet meer onze kop in het zand kunnen steken, er is nu eenmaal iets aan de hand. De klimaatcrisis en institutioneel racisme zetten velen met het grootste gemak aan de kant, maar als het ons eigen leventje betreft, snakken we naar controle. Met je armen zwaai je om je heen, met de hoop je ergens aan vast te klampen, nu het idee van een stabiele ondergrond er niet meer is.

Over de ravage die een virus opeens teweegbrengt, is geen simpel antwoord. De makkelijke weg is om je te wenden tot de lokale complotdenker en te doen alsof corona er niet is. Dit is de reden dat de relschoppers zo’n divers gezelschap behelst: iedereen zoekt naar stabiliteit. Maar ontkennen dat we ons in nieuw vaarwater bevinden door tegen de overheid te ageren, maakt je geen held. Eerder een lafaard. Het is veel moeilijker om je neer te leggen bij het feit dat er nu eenmaal een dodelijk virus de rondte doet en we pijnlijke maatregelen moeten ondergaan, dan met oogkleppen op doen alsof er niets aan de hand is.

Protesteren tegen de avondklok is een reactie op het idee dat we controle verliezen. Een maatregel die zo’n direct effect heeft op je dagelijks leven doorbreekt de waan van ontkenning. Opeens is corona daar, ‘s avonds op je stoep. Je buurman, tante, de juffrouw voor de klas, ze staan op het Museumplein hun eigen gemeenschappelijkheid te creëren, hun eigen grip op controle te herstellen. Demagogen slaan hun slag en als volksmenners sturen ze de relschoppers aan. Iedereen die niet meedoet in de gewelddadige revolte wordt agressief bejegend.  ‘Word wakker,” schreeuwen ze, maar waar moet ik wakker van worden?

Het enige wat steeds duidelijk wordt is dat de kern van onze maatschappij het begeeft. De verhalen die ons bij elkaar hielden en ons een gemeenschappelijke richting gaf, bestaan allang niet meer. Wie zijn wij en hoe gaan wij collectief om met een crisis? Het is een gesprek die we niet gevoerd hebben. Aan de talkshowtafels gaat het alleen maar over economie en de zorgcapaciteit, terwijl dit juist hét moment zou zijn geweest om met elkaar te praten over wie wij zijn. Er is geen objectieve weg uit de crisis, slechts keuzes die het beste bij elk land passen. Maar onze premier “doet niet aan sociologische analyses.” Oftewel, er is een select groepje die keuzes maakt. Juist daarom wordt deze crisis zo eenzijdig belicht. Dát is de kern die aan het afbrokkelen is en dat doet het al jaren. De stijgende armoede, Black Lives Matter en de klimaatcrisis, allemaal momenten waarin werd geroepen:” we doen niet meer mee.” De uitdaging waar we in deze crisis voor staan is om weer een stabiele kern te worden. Om weer grip te krijgen op wie wij zijn. Want alleen vanuit eenheid en inclusie kunnen we keuzes maken die niet de helft buiten de deur laat.


Krampachtig proberen we de illusie van controle weer terug te brengen door ruiten in te slaan en vernieling aan te brengen. Het gebeurt allemaal om een avondklok, de waan van de dag. Als we die van tafel krijgen dan hebben we die overheid hard genoeg aangetrokken en kunnen we weer even doen alsof wij de touwtjes in handen hebben. Maar de ironie is dat hoe harder we het gevaarte proberen te controleren des te meer de wind het mee zal trekken. Aardse krachten kan je niet aftroeven. Het virus heeft een eigen dictaat, eentje die onze kleinzerige behoefte aan controle overstijgt.

Begrijp me niet verkeerd, ik probeer geenszins sympathie vóór de herrie schoppers te bepleiten. De vlaag van geweld duidt echter op een veranderende wereld, eentje zonder een stabiele kern waar we op terug kunnen vallen. Daarmee doel ik op maatschappelijk bindmiddel, wat maakt ons tot wie we zijn en hoe pakken we gezamenlijk een crisis aan? En dit is niet de eerste keer. Zo negeerde we institutioneel racisme, de opwarming van de aarde en de grotere ongelijkheid, allemaal indicaties dat niet iedereen meer mee doet. En nu worden we in één keer geconfronteerd met het feit dat er niet meer zoiets is als een wij met een gemeenschappelijk doel. Er is geen onderlinge solidariteit en een verbindend gesprek over wat een maatregel zoals de avondklok met ons doet. Paniekerig grijpt een chaotisch groepje naar zekerheid, het is namelijk gemakkelijker om corona te ontkennen dan de realiteit onder ogen te komen. We kunnen echter niet ontkennen dat er iets aan de hand is. Laten we verbinding vinden in hetgeen wat ons allemaal overkomt: de confrontatie met chaos.