Een beter klimaat begint niet bij jezelf - of toch wel?

door:
Tobias den Haan
8 minuten
leestijd

Hoe wij allemaal systeemverandering moeten 'zijn'. De klimaatcrisis is een gigantisch probleem, maar hoe pakken we die aan? Ligt de verantwoordelijkheid bij de grootste vervuilers, en heb je als individu ook een rol? Overheden moeten de grote bedrijven aanpakken, maar voor échte verandering moeten we ons activisme ook naar binnen keren, vindt Tobias Den Haan. We hebben dringend een nieuw narratief nodig over ons allemaal.

De meeste uitstoot van broeikasgassen komt van een zeer select groepje bedrijven; slechts een kleine 100 bedrijven zijn verantwoordelijk voor 71% van de wereldwijde uitstoot sinds 1988. Al decennia kijken overheden over de hele wereld toe en zien dat het goed is, want echte klimaatactie komt er niet. Sterker nog: overheden subsidiëren vaak de meest vervuilende industrieën met tientallen miljarden per jaar. Zo krijgen vervuilende bedrijven zoals ons eigen KLM miljarden om hun verwoestende praktijken voort te zetten, terwijl ze überhaupt al profiteren van allerlei financiële voordelen. Momenteel lijkt het er zelfs op dat de gestelde doelen van het klimaatakkoord van Parijs uit 2015 niet eens gehaald gaan worden.

Dus als bedrijven de grootste oorzaak zijn van de klimaatcrisis en de overheid goedkeurend toekijkt, kun je als burger vrijwel niets doen voor een beter klimaat. Althans, dat is de conclusie die heel veel mensen trekken: de verantwoordelijkheid ligt nou eenmaal bij de grootste vervuilers die te koppig zijn om te veranderen en hun meelopers die alles goedkeuren, dus als individu kun je vrijwel niets doen. Bovendien: waarom zou je dan individuele mensen afrekenen op hun gedrag - op de fast fashion die ze kopen, het vlees dat ze eten of de vliegreizen die ze maken?

Zijn we als burgers dan echt machteloos?

Mensen die het financieel gezien niet breed hebben, en dus wel andere dingen aan hun hoofd hebben dan de klimaatcrisis, kun je absoluut niet verantwoordelijk houden voor hun al dan niet duurzame levenswijze. Maar hoe zit dat met mensen die wel geld en middelen hebben? De meeste vingers wijzen, volledig terecht, naar het bedrijfsleven en de overheid, maar zijn we als burgers dan echt machteloos?

Geen mens is een eiland

Integendeel, reële impact als individu is wel degelijk mogelijk. Het ligt alleen wat genuanceerder dan je afval scheiden, een elektrische auto kopen en minder vliegen. Want als je het zo bekijkt, lijkt individuele actie insignificant - lang niet genoeg om echt iets te veranderen. Als ik besluit mijn afval beter te gaan scheiden, of dat ik minder vlees zal eten, heeft dat vrijwel nul direct effect op anderen.

Maar zowel het probleem als de oplossing liggen in het individu. Het probleem is namelijk hoe we denken over het individu: zolang we het individu blijven benaderen als een eiland van onafhankelijkheid en alsmaar blijven denken in de taal van consumeren en consuminderen, veranderen we inderdaad weinig.

Zodra we begrijpen en beseffen dat individueel gedrag, vermenigvuldigd in andere individuen, heel krachtig kan zijn, komen we dichterbij de oplossing. Als er een ding is dat de pandemie duidelijk heeft gemaakt, dan is het wel dat mensen zoveel meer afhankelijk van en verbonden met elkaar zijn dan we dachten - een virus dat begon in China verspreidde zich in luttele maanden over de gehele planeet en had grote invloed op de dagelijkse levens van miljarden mensen.

In deze ver geglobaliseerde wereld heeft het wel degelijk effect wat je hier doet - en niet doet. Ook al kun je die effecten niet altijd zien, ze zijn er wel. Alles wat je koopt heeft een ontstaansgeschiedenis en een impact op het milieu en klimaat. Wat je eet, drinkt, draagt, hoe je reist en wat je wel en niet koopt.

Het gaat dan vooral over mensen die wél de luxe hebben om zich om het klimaat te bekommeren - mensen met privilege

Individuele mensen hebben daarmee wel een rol in de klimaatcrisis. Het gaat dan vooral over mensen die wél de luxe hebben om zich om het klimaat te bekommeren; mensen die financieel gezien minder zorgen hebben - mensen met privilege. Dit betekent niet dat de aanpak van de klimaatcrisis een uitsluitend elitaire en witte bezigheid moet zijn. Integendeel: inheemse gemeenschappen en mensen van kleur wie aan de frontlinies van de klimaatcrisis staan moeten in hun waarde gelaten – en hersteld – worden. Maar door de scheve verhouding tussen de uitstoot van broeikasgassen en de effecten daarvan ligt er wel een grote en eveneens scheve verantwoordelijkheid bij bedrijven en burgers uit welvarende landen. Historisch gezien zijn de meeste broeikasgassen uitgestoten door bedrijven uit Westerse landen zoals de VS, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en Nederland.

Privilege en verantwoordelijkheid

Wij, als burgers van die landen, hebben vaak enorm veel privileges. Die privileges bieden mogelijkheden, comfort en invloed en komen dus met verantwoordelijkheid. Die verantwoordelijkheid kan zich uiten in systeemkritiek die de schadelijkheid van ons huidige economisch-politieke systeem blootlegt, want als er één ding duidelijk is, dan is het dat onze huidige manier van leven de planeet en het leven daarop verwoest. Toch moet die verantwoordelijkheid ook dieper en fundamenteler gaan. Die systeemkritiek is bijna nutteloos als hij zich alleen naar buiten richt en niet ook naar binnen. Tuurlijk, bedrijven zijn nog steeds verantwoordelijk voor het overgrote deel van de uitstoot en vervuiling en overheden moeten ze daarom keihard aanpakken met wetgeving en belastingen. Maar systeemkritiek is niet compleet zonder een nieuw narratief over ons allemaal.

Om echte klimaatactie te realiseren moeten we ook offers brengen

Een betere wereld vergt een spirituele, mentale verandering in de harten en hoofden van ons allemaal. Voor een betere wereld moet er veel veranderen. Het gaat niet alleen om groene technologie aanmoedigen, een elektrische auto rijden of duurzamere kleding kopen; het moet grondiger, radicaler. Om echt een duurzame wereld te creëren moeten we het zieke systeem, waarvan de klimaatcrisis slechts een van de vele symptomen is, afzweren. Het juk van consumerisme afschudden en niet langer meegaan met holle trends, greenwashing, en de onophoudelijke stroom van nieuwe, nutteloze spullen niet meer accepteren als een natuurverschijnsel. Dat betekent ook dat we niet zomaar producten kopen van bedrijven die zich ‘groen’ voordoen, maar ons afvragen of we hun producten in de eerste plaats eigenlijk wel nodig hebben.

Om echte klimaatactie te realiseren moeten we ook offers brengen. Dit betekent niet dat we onszelf zomaar in armoede storten om zo de klimaatcrisis aan te pakken, maar het betekent wel dat we een zeer fundamentele herziening van ons comfort - van onze behoeften en luxes - moeten uitvoeren. Dit betekent dat we moeten kijken naar de dingen die we als normaal zien - de dingen die ons dagelijks leven beheersen.

Echte impact maken

Natuurlijk is het een goed idee om niet meer te vliegen, je kleding tweedehands te kopen en je huis te verduurzamen, maar we moeten het ook over eten hebben. De meeste impact maak je namelijk met je mes en vork, door een veganistische levensstijl te kiezen. De huidige voedselvoorziening is verantwoordelijk voor een zeer groot deel van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en milieuverontreiniging. De impact van veehouderij is rampzalig. Zo is de vee-industrie de grootste oorzaak van ontbossing in de Amazone, waar Nederland een bijzonder grote rol in speelt. Al die verschrikkelijke beelden van een brandende Amazone komen immers niet uit de lucht vallen; door de gigantische vraag naar soja voor veevoer veranderen honderden kilometers bruisend oerwoud in kale velden zonder echte biodiversiteit. Ook stoot de veehouderij veel broeikasgassen zoals methaan en CO2 uit en draagt het disproportioneel bij aan de stikstofcrisis door de uitstoot van stikstofoxiden en ammoniak. Door die stikstofcrisis verdwijnen er weer allerlei planten en dieren uit natuurgebieden zoals de Veluwe. Bovendien wordt een gigantisch oppervlakte van de aarde - zo’n 77% van al het vruchtbare land en ongeveer de helft van al het bewoonbare land ter wereld - nu gebruikt voor veehouderij, terwijl veel van dat land net zo goed gebruikt kan worden voor huisvesting, duurzame plantaardige voedselproductie of om het simpelweg terug te geven aan de natuur.

De impact van veehouderij is rampzalig

De huidige manier van voedsel produceren is simpelweg onhoudbaar voor de planeet, lieten ook onderzoekers van de Universiteit van Oxford en een Zwitsers onderzoeksinstituut in een heel populaire publicatie zien. Dierlijke producten zo veel mogelijk uit je leven schrappen heeft dus een grote impact en is echt niet lastig. Alle plantaardige alternatieven, vegan cafés / restaurants en alle (online) informatiebronnen maken het alleen nog maar eenvoudiger. En zelfs al waren die hulpmiddelen er niet, dan zijn er ook de sterke ethische redenen om geen dierlijke producten te eten.

Het onnodige leed van miljarden dieren per jaar mag niet opwegen tegen het kleine plezier dat je beleeft als je een hamburger of iets dergelijks eet. Vlees is lekker, ja, maar het feit dat we de planeet kapot maken en daarbij miljarden dieren slachten, in onleefbare omstandigheden houden en hen hun hele leven ontnemen voor iets tijdelijks als een lekkere maaltijd is te krom om goed te praten. In dit systeem is het soms moeilijk om empathie te hebben voor dieren in de bio-industrie. Megastallen en slachthuizen worden vrijwel altijd beschermd door hekken, dikke muren en maatschappelijke afstand. Maar juist die afstand en  dat gordijn van onwetendheid moeten we doorbreken. Daarvoor moeten we onszelf informeren over het lijden van dieren in de bio-industrie en onze empathie te (her)vinden.

Systeemverandering

Echte klimaatactie bestaat uit veel mensen die ‘nee’ zeggen. ‘Nee’ tegen de uitbuitende kledingindustrie, ‘nee’ tegen de bio-industrie waar miljarden dieren nodeloos sterven voor ons genot en ‘nee’ tegen vliegreizen van €50,-. Voor echte klimaatactie hebben we miljoenen mensen nodig die in hun eigen leven laten zien hoe een betere wereld eruit ziet en hoe verandering mogelijk is.

Individuele actie lijkt insignificant; niet genoeg om het tij te keren. We lijken hierin soms wel te vergeten dat bedrijven, overheden en organisaties bestaan uit individuen. Te vaak onderschatten we de kracht van gelijkgestemde burgers die ‘nee’ zeggen, hun kont tegen de krib gooien en in hun eigen leven werken aan een duurzamere en betere wereld. Wanneer dit soort mensen aan de knoppen gaan draaien in de overheid en aan de vergadertafels van bedrijven en organisaties zitten, is verandering weer een stap dichterbij.

Als we het hebben over systeemverandering dan is dit precies wat het is. Systeemverandering is een brede coalitie van gewone mensen die laten zien dat een betere wereld mogelijk is en tegelijkertijd verandering eisen van de machthebbende klasse, want systeemverandering gebeurt niet zonder dat tal van mensen het goede voorbeeld geven. Het is niet óf individuele actie óf collectieve actie, klimaatactie moet het allebei zijn. Actie vanaf onderaf met heel veel bezorgde burgers, en actie vanaf bovenaf waarbij bedrijven en overheden onder druk voor verandering te kiezen. Klimaatactie vereist durf en hoop, maar vooral een nieuw narratief over wat het betekent om mens te zijn en hoe wij onszelf verhouden tot onze omgeving. In dat narratief hoort individuele verantwoordelijkheid. Verantwoordelijkheid om het beter te doen, onze levens te veranderen, om apathie en passiviteit te bestrijden, ons te verplaatsen in de ander en de verantwoordelijkheid om te breken met dit zieke, verwoestende systeem en zelf een betere wereld te scheppen. Want zolang onze overheid geen actie onderneemt doen we het zelf wel.

Bronnen

100 bedrijven verantwoordelijk voor 71% v.d. uitstoot
Fossiele subsidies Europa

Subsidies KLM

Miljardensubsidies fossiele industrie Nederland

Kleine bedrijven betalen verduurzaming grootste vervuilers

Klimaatdoelen Parijs in gevaar

20 bedrijven die ⅓ v.d. emissies uitstoten

Statistieken historische uitstoot

Greenwashing

Plantaardig dieet meeste positieve impact

Ontbossing & de rol van Nederland

Soja & de Amazone

BROODbasics: Klimaat

Stikstofcrisis en veehouderij

Stikstofcrisis Veluwe

Statistieken landgebruik en veehouderij

Onderzoek impact van voedselproductie

Miljarden dieren per jaar geslacht

Documentaire ''Dominion'' (tw: bloed / dierenleed)

Tobias den Haan studeert Global & Comparative Philosophy in Leiden en houdt zich bezig met de klimaatcrisis en dierenrechten. Samen met Dione Zijp schreef hij al eerder BROODBASICS: Klimaat, een overzichtelijke kennismaking met klimaatverandering en de problemen daaromtrent.