5 Verborgen Surinaamse en Antilliaanse helden

door:
Jazz Komproe
7 minuten
leestijd

Afgelopen maand werd in Amerika Black History Month gevierd. Elke februari wordt de geschiedenis van Afro-Amerikanen uitgelicht en gevierd. De geschiedenis en verhalen van de Afro-Amerikaanse bevolking zijn namelijk structureel onderbelicht. Daarom komen jaarlijks de cultuur en bijdragen van de zwarte inwoners van de VS een maand lang centraal te staan.

Ook in Nederland worden de verhalen van verschillende bevolkingsgroepen te weinig verteld, terwijl ze een belangrijke rol hebben gespeeld in onze geschiedenis. Om een tegengeluid te geven wil ik een paar belangrijke Surinaamse en Antilliaanse helden uitlichten. Nu kent Nederland sinds een aantal jaar zijn eigen Black Achievement Month in oktober en hoop ik via BROODBUIS ook dan veel aandacht aan dit onderwerp te kunnen besteden, maar waarom zouden we zo lang moeten wachten om de verhalen te delen van een aantal verborgen helden in de Nederlandse geschiedenis? Om te beginnen met een van de belangrijkste strijders tegen de slavernij, Tula.

Tula

Tula, schilderij van Edsel Selberie (2012)

Er is niet veel bekend over het leven van Tula. Zo is het niet bekend wanneer of waar hij is geboren en hoe zijn leven eruit zag voor de opstand. Toch was Tula een van de belangrijkste leiders van de Curaçaose slavenopstand in 1795. Na de Franse revolutie in 1794 werd in Frankrijk de slavernij afgeschaft en Tula was van mening dat Nederland het Franse voorbeeld moest volgen. Hij had namelijk gehoord van de slaven op Haïti die vrijheid hadden gekregen van de Franse overheid, en meende dat de slaven op Curaçao nu ook recht hadden op hun vrijheid. Nederland was op dat moment in theorie onder Frans bestuur en daarom beredeneerde Tula dat de Nederlandse slaven nu ook vrijheid verdienden. Op de plantage Kenepa kwamen onder zijn leiding vijftig slaven in opstand tegen de plantagehouder. Ze verlieten de plantage en Tula hield meerdere bijeenkomsten over het eiland. Binnen een paar dagen had Tula een klein leger gevormd die wapens wisten te bemachtigen op de plantages. Daarna bevrijdden ze meerdere slaven uit speciale slavengevangenissen en was de opstand officieel begonnen.

De angstige koloniale bestuurders probeerden met Tula te onderhandelen. Deze onderhandelingen zijn schriftelijk vastgelegd en zijn ook een van de grootste bron van informatie over Tula’s gedrag en denkwijze. In de onderhandelingen bleek namelijk al snel dat hij welbespraakt was en een duidelijke leider was van de opstand. Hij eiste vrijheid voor alle slaven en nam geen enkel ander aanbod aan.

Toen de koloniale leiders de eisen hoorden werd de opstand, die ongeveer een maand geduurd had, bloedig neergeslagen. Tula vluchtte het bos in, waar hij uiteindelijk verraden werd door een medeslaaf en uitgeleverd werd aan de koloniale leiders. In Willemstad is hij als straf op gruwelijke wijze mishandeld en gedwongen om valse verklaringen over de opstand af te leggen. Daarna is hij op basis van diezelfde verklaringen onthoofd. De plantagehouders wilden Tula gebruiken als schrikbeeld, maar veranderden hem juist in een symbool tegen de slavernij. Mede daarom is hij in 2019 uitgeroepen tot nationale held van Curaçao. De opstand die Tula leidde betekende het begin van een lange en zware vrijheidsstrijd tegen de slavernij, die tot 1863 zou duren.

Philomena Essed

Philomena Essed (1984)
Essed (2014, credit: New Urban Collective)

Philomena Essed (Paramaribo, 1955) was een van de belangrijkste spelers bij het in gang zetten van de eerste anti-racismebeweging in Nederland. Als kind van twee Surinaamse ouders woonde Essed tot haar veertiende in Suriname, waarna zij emigreerden naar Nijmegen. Uiteindelijk is ze verhuisd naar Amsterdam om te studeren en promoveerde ze in 1990 cum laude als doctor in de sociale wetenschappen. Essed is in het begin van haar carrière lid geweest van commissies over emancipatie en de rechterlijke macht, het College van de Rechten van de Mens en heeft in de Verenigde Staten veel gewerkt als adviseur en onderzoeker.

Essed is het meest bekend van haar werk Inzicht in alledaags racisme. In dit boek, gebaseerd op haar eigen onderzoek, beschrijft ze hoe Surinaamse vrouwen in Nederland dagelijks en op allerlei subtiele manieren worden gediscrimineerd. Het boek werd uitgegeven in 1984 en wees op een blinde vlek van de maatschappij. Zelf zegt ze hierover in een interview:

“Ik wilde het beeld doorbreken dat racisme enkel iets groots en ongrijpbaars is uit het verleden”.

Haar boek zorgde voor het momentum van de eerste grote antiracismegolf in Nederland. Toendertijd durfden veel mensen met een migratie-achtergrond hun ervaringen nog niet te benoemen als racisme, maar dankzij haar publicaties werd de alledaagse realiteit van vele Surinamers in Nederland eindelijk erkend. Haar onderzoek en boek werden echter zwaar bekritiseerd in de media en ook Essed zelf bleef niet buiten schot. Ze werd afgebeeld als een boze, zwarte vrouw die de witte Nederlander een schuldgevoel wilde aanpraten.

Vandaag de dag is boodschap van Philomena Essed nog steeds belangrijk. Haar werk heeft de weg vrij gemaakt voor de activisten van vandaag en begrippen die Essed aanhaalde in haar onderzoek, (white privilege, microaggressions), worden nu meer gebruikt dan ooit. Ook zelf draagt Essed nu nog veel bij aan de wetenschap omtrent racisme en discriminatie. Haar bijdrage in het racismedebat in Nederland en in de VS is enorm en ze blijft zich op een inspirerende manier inzetten in de anti-racismebeweging.

Otto en Hermina Huiswoud

Otto en Hermina (bron: onbekend)

Otto Huiswoud werd in 1893 geboren in Suriname, Hermina in Guyana in 1905. In hun beide geboortelanden werd de zwarte bevolking nog steeds uitgebuit en onderdrukt door de koloniale overheersers. Wat Otto en Hermina onderscheidt van de andere verzetshelden in deze lijst, is dat zij de strijd tegen racisme en onderdrukking van zwarte mensen direct verbonden met de strijd tegen het kapitalisme en kolonialisme.

Ze waren beide actief bij de Communist Party USA. Otto begon als lid van de Socialist Party of America en hielp na de Russische Revolutie bij het opzetten van de Communist Party. Hij was een van de enige zwarte mannen betrokken bij de oprichting, maar wist de onderdrukking binnen de koloniën en de antiracisme-strijd meteen te agenderen. Hermina was een belangrijke organisator van bijeenkomsten voor de partij en schreef daarnaast voor het maandblad The Negro Worker. In dit toentertijd verboden blad werd kritisch geschreven over onderdrukking, rassensegregatie in de VS en het opkomende fascisme. Hermina was met haar werk één van de eersten die de strijd van de arbeidersklasse verbond aan gender en ras, waarmee ze één van de voorlopers op het gebied van intersectionaliteit was.

Het verspreiden van de communistische en anti-koloniale boodschap was gevaarlijk werk. De geheime diensten hielden Otto en Hermina nauw in de gaten en het smokkelen van het maandblad naar het buitenland werd zwaar bestraft. Om het blad te blijven verspreiden en de autoriteiten voor te blijven is het stel meerdere keren verhuisd naar een ander land. Uiteindelijk worden ze gearresteerd in Antwerpen en door de Belgische overheid op de trein gezet naar Nederland, waar ze hun strijd een lange tijd doorzetten.

Otto en Hermina in Cuba, 1946 (Bron: New York University)

Nadat de vele misstanden van het Russische communistische regime algemeen bekend werden, keerden veel zwarte mensen de communistische partij en ideologie de rug toe. Otto en Hermina keerden zelf het communisme nooit openbaar de rug toe, maar werkten ook niet meer in dienst van de communistische partij. Wel bleven ze tot het einde van hun leven samen in de strijd voor emancipatie. Otto overleed in 1961, maar was tot het laatste moment bezig met het opzetten van een protest  rondom de moord op de Congolese vrijheidsstrijder Patrice Lumumba. Hermina stierf 1998 en had werk gemaakt van het documenteren van Otto’s leven en hun gezamenlijke strijd. Deze documenten zijn een paar jaar geleden ontdekt door The Black Archives in Amsterdam en hierdoor kan het verhaal van twee van de oudste voorvechters van emancipatie voortleven. Hun strijd tegen kolonialisme, racisme, onderdrukking en kapitalisme was een strijd voor de rechten van iedereen, en juist daarom is het zo belangrijk dat we dit verhaal blijven vertellen.

Louis Doedel

Doedel (bron: fotovita)

Het verhaal van Louis Doedel kent helaas geen happy ending. De man die zijn leven had gewijd aan het helpen van arbeiders en het strijden tegen kolonialisme is door koloniale bestuurders bewust kapot gemaakt.

Doedel is geboren in Suriname in 1905. Tijdens zijn jeugd wordt hij zich snel bewust van de armoede, werkloosheid en sociale ongelijkheid onder de Surinaamse bevolking. Zelf vertrekt hij in 1928 naar Curaçao omdat daar meer werkgelegenheid was en gaat hij aan de slag bij de belastingdienst. Op het eiland begint hij ondertussen steeds actiever te worden in de politiek en zijn activisme kost hem uiteindelijk zelfs zijn baan.

Hij besluit terug te keren naar Suriname, waar hij in juni 1931 samen met een groep Surinamers het Surinaams Werklozen Comité opricht. Ze spreken zich uit tegen het slechte overheidsbeleid omtrent de economische crisis waar Suriname zich in bevond en komen met een petitie om meer werkgelegenheid te creëren. Om de petitie meer kracht bij te zetten organiseert het comité de allereerste massademonstratie in Suriname, waar ongeveer 3000 mensen op afkomen. Na dit grote succes gaat Doedel verder als leider van verschillende vakbonden en organisaties om te strijden voor meer arbeidsrechten en zet hij zich nadrukkelijk af tegen de koloniale onderdrukking.

Eind 1931 richt Doedel de Surinaamse Algemene Werkers Organisatie (S.A.W.O.) op. Via deze organisatie wordt hij politiek actiever en werd hij een aahanger van de socialistische ideologie. Vanwege zijn politieke activisme raakte hij vaak in conflict met de koloniale autoriteiten. Vanaf 1932 werd Doedels daarom steeds meer tegengewerkt door het koloniale bestuur, die de S.A.W.O bijvoorbeeld verbood, maar Doedel bleef doorzetten.

Totdat hij in 1937 wordt opgepakt en in de psychiatrische inrichting Wolfenbüttel wordt opgesloten. De volgende 43 jaar lang zit Doedel opgesloten  ‘ter observatie’. Door zijn gevangenschap werd hij mentaal en fysiek gesloopt en hij raakte in de vergetelheid. Een paar dagen na zijn vrijlating in 1980 overleed hij. Nog altijd vinden we meer bewijsstukken die aantonen dat de koloniale bestuurders Doedel bewust hebben opgesloten en kapot gemaakt, enkel om zijn strijd voor emancipatie de mond te snoeren.

Pas de afgelopen jaren werd er werk gemaakt van eerherstel voor Louis Doedel, maar er is nog een lange weg te gaan.

Standbeeld van Louis Doedel in Paramaribo, Suriname (bron: vakbondhistorie.nl)

Conclusie

Vijf helden uit de Surinaamse en Antilliaanse geschiedenis. Misschien kende je ze al, maar dat is niet waarschijnlijk. Zeker niet als je ziet hoe weinig aandacht de antislavernij- en antikoloniale bewegingen krijgen in het onderwijs. Zelf ben ik half Surinaams en half Nederlands en vond ik het superleuk om meer te leren over mijn eigen geschiedenis, maar ik realiseerde me ook hoe weinig ik eigenlijk had geleerd over deze verhalen. We hebben nog een lange weg te gaan als het gaat om de verborgen geschiedenis van mensen van kleur in Nederland. Ik hoop mijn steentje bij te kunnen dragen door meer artikelen te schrijven over soortgelijke helden of thema’s.

Ik wil wel een korte disclaimer doen: over het grootste deel van deze helden zijn volledige boeken geschreven en honderden documenten onderzocht. Ik kan dus onmogelijk hun volledige geschiedenis en al hun daden vastleggen in een artikel. Mijn doel was dan ook niet om je zoveel mogelijk te vertellen over deze personen, maar je een startpunt te geven en te laten zien dat er wel degelijk Surinaamse en Antilliaanse helden zijn. Laat dit artikel de aanleiding zijn voor jouw eigen onderzoek. Zelf ben ik tijdens het lezen van artikelen en webpagina’s zoveel meer verborgen helden tegengekomen en heb ik nu al meer dan genoeg input voor nóg een artikel!

Dus laat 1 ding duidelijk zijn, er zijn helden genoeg, maar we moeten hun verhalen blijven vertellen!

- Jazz Komproe